Quan họ Bắc Ninh: Di sản sống được giữ bằng những buổi hát, không chỉ bằng hồ sơ

Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, nhưng di sản này chỉ thực sự sống khi còn những buổi hát bên nhau, khi người trẻ còn thuộc lời ca và còn muốn hát cùng người lớn tuổi. Hồ sơ, bằng khen và các buổi lễ tôn vinh là cần thiết, nhưng chúng không thể thay thế được tiếng hát vang lên trong một đêm hội làng hay trong sân nhà của một liền anh, liền chị.

Quan họ không phải bài hát để nghe, mà là cách người ta gặp nhau

Nhiều người tưởng quan họ chỉ là những bài dân ca để biểu diễn trên sân khấu, nhưng với người Bắc Ninh xưa, quan họ là cách gặp gỡ, kết bạn và bày tỏ tình cảm. Các liền anh, liền chị hát đối đáp với nhau trong những buổi hát canh, hát hội, dùng lời ca để hỏi thăm, trêu ghẹo và thể hiện sự tinh tế. Một câu hát hay không chỉ ở giọng hát mà còn ở cách ứng đối, ở sự hiểu biết về phong tục và ở thái độ lịch thiệp với đối phương.

Vì vậy, học quan họ không chỉ là học thuộc lời và giai điệu. Người học còn phải học cách chào hỏi, cách mời trầu, cách xưng hô và cách ứng xử trong một buổi hát. Khi những buổi hát như vậy thưa dần, quan họ có nguy cơ chỉ còn lại phần vỏ là giai điệu, mà mất đi phần hồn là cách sống.

Người trẻ học quan họ như thế nào

Ngày nay, quan họ được đưa vào trường học, vào các câu lạc bộ và các lớp truyền dạy. Đây là điều đáng mừng, nhưng cũng đặt ra thách thức: làm sao để người trẻ không chỉ thuộc bài mà còn yêu thích việc hát? Một bạn trẻ có thể hát đúng giai điệu một bài quan họ sau vài buổi học, nhưng để hát có hồn, cần thời gian sống cùng với nó, cần được nghe các cụ hát và cần có bạn hát cùng.

Các làng quan họ gốc vẫn là nơi truyền dạy tốt nhất, vì ở đó quan họ gắn với đời sống hằng ngày: hát trong đám cưới, hát trong lễ hội, hát khi làng có việc vui. Khi người trẻ được tham gia những dịp này, họ sẽ hiểu quan họ không phải môn học mà là một phần của cuộc sống làng xã. Các câu lạc bộ quan họ ở thành phố cũng nên tạo ra những buổi hát giao lưu như vậy, thay vì chỉ tập hát rồi biểu diễn.

Giữ di sản bằng việc làm cụ thể

Giữ quan họ không cần những kế hoạch lớn lao, mà cần những việc cụ thể và đều đặn. Mỗi làng quan họ nên duy trì ít nhất một buổi hát định kỳ mỗi tháng, nơi người già và người trẻ cùng hát với nhau. Mỗi trường học trong vùng nên có một câu lạc bộ quan họ hoạt động thực chất, với nghệ nhân địa phương trực tiếp hướng dẫn. Mỗi dịp lễ hội nên dành thời gian cho hát quan họ đối đáp, thay vì chỉ mời đoàn nghệ thuật về biểu diễn.

Quan trọng hơn, cần ghi lại lời ca và cách hát của các nghệ nhân cao tuổi khi còn có thể. Nhiều bài quan họ cổ chỉ còn trong trí nhớ của một vài cụ, và khi các cụ qua đời, những bài hát đó có thể mất vĩnh viễn. Việc ghi âm, ghi hình và lưu trữ một cách có hệ thống là việc cấp bách, không thể chờ đến khi có kinh phí lớn mới làm.

Quan họ và du lịch: cơ hội và rủi ro

Quan họ cũng là tài sản quý cho du lịch Bắc Ninh. Du khách đến Bắc Ninh đều muốn nghe một làn điệu quan họ, xem một buổi hát và tìm hiểu văn hóa làng quê Kinh Bắc. Điều này mang lại thu nhập cho nghệ nhân và quảng bá hình ảnh địa phương. Nhưng du lịch cũng có rủi ro: khi quan họ chỉ còn là tiết mục biểu diễn ngắn cho khách chụp ảnh, nó sẽ dần mất đi tính cộng đồng và chiều sâu.