Nội dung chính
Hát Xoan Phú Thọ không chỉ là một loại hình dân ca cổ mà còn là sợi dây tâm linh gắn kết con người với cội nguồn văn hóa dân tộc qua hàng ngàn năm lịch sử.
Khi tháng Ba âm lịch về, vùng đất Tổ Phú Thọ lại trở nên náo nhiệt hơn bao giờ hết. Giữa dòng người đổ về dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng, có một khoảng lặng đầy mê hoặc dẫn lối du khách tìm về những mái đình, ngôi miếu cổ – nơi những làn điệu Xoan vẫn đang bền bỉ ngân vang, không phải như một hiện vật trong bảo tàng, mà như một thực thể sống động trong lòng cộng đồng.
Không gian diễn xướng: Nơi di sản “thở” cùng nhịp sống cộng đồng
Trong khuôn khổ Lễ hội Đền Hùng 2026, từ ngày 22 đến 26/4, các phường Xoan gốc đã tái hiện những màn biểu diễn đặc sắc tại các điểm di sản trọng yếu như đình An Thái, đình Thét, miếu Lãi Lèn, đình Kim Đái và đình Hùng Lô. Đây không đơn thuần là sân khấu, mà chính là “hệ sinh thái” nuôi dưỡng di sản. Tại đây, cấu trúc diễn xướng truyền thống được bảo tồn nguyên vẹn: từ tiếng trống cửa đình giục giã, nhịp phách dứt khoát đến những tà áo cổ truyền của các đào, kép.
Điểm đặc biệt của Hát Xoan chính là sự xóa nhòa khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại. Khi nghe những câu hát mượt mà, sâu lắng, người nghe dễ dàng cảm nhận được sự hòa quyện giữa cái thiêng (ca ngợi công đức tổ tiên, cầu mùa màng) và cái đời (những câu hát giao duyên, tình tứ của đôi lứa). Điều này khiến du khách không chỉ dừng lại ở việc thưởng thức mà còn khao khát được chạm vào di sản thông qua việc học hát, gõ phách hay tham gia vào các trò diễn trong chặng hát hội tại các làng cổ như Hùng Lô, Kim Đức.
Giải mã cấu trúc nghệ thuật và giá trị văn hóa cốt lõi
Xét dưới góc độ chuyên môn, Hát Xoan (hay còn gọi là hát Xuân, Khúc môn đình) là một chỉnh thể nghệ thuật tổng hợp giữa hát, múa và nhạc. Để hiểu hết giá trị của Xoan, cần nhìn vào cấu trúc ba chặng chặt chẽ:
- Chặng nghi lễ: Mang tính trang nghiêm, là lời chào, lời cầu khấn gửi đến thần linh và tổ tiên.
- Chặng quả cách: Tập trung vào kỹ thuật hát, thể hiện trình độ chuyên môn cao của các nghệ nhân.
- Chặng hội: Không gian mở, nơi diễn ra sự giao cảm, giao duyên giữa đào và kép, tạo nên không khí lễ hội náo nức.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Phạm Bá Khiêm từng nhận định Hát Xoan là một “kho tư liệu quý báu”. Thật vậy, mỗi lời ca không chỉ là âm nhạc mà là những mảnh ký ức văn hóa về lao động, sản xuất và phong tục tập quán của cư dân nông nghiệp vùng trung du Bắc Bộ từ thời đại Hùng Vương.
Hành trình hồi sinh: Từ “Cần bảo vệ khẩn cấp” đến Di sản nhân loại
Ít ai biết rằng, Hát Xoan từng đứng trước nguy cơ mai một. Năm 2011, UNESCO ghi danh Hát Xoan vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp. Tuy nhiên, nhờ những chiến lược bảo tồn quyết liệt của tỉnh Phú Thọ, đến năm 2017, di sản này đã chính thức được đưa ra khỏi tình trạng khẩn cấp để trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Sự “hồi sinh” kỳ diệu này đến từ ba trụ cột chính:
- Phục hồi không gian gốc: Tu bổ đình miếu, khôi phục các tập tục như giữ cửa đình và kết nghĩa giữa các phường Xoan.
- Truyền dạy thực chất: Các nghệ nhân như Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch (Trùm phường Xoan An Thái) đã không quản ngại khó khăn, mở các lớp truyền dạy tự nguyện vào cuối tuần cho thế hệ trẻ.
- Giáo dục hóa di sản: Đưa Hát Xoan vào chương trình học đường, biến di sản thành một phần trải nghiệm thực tế của học sinh, giúp các em gắn bó tự nhiên với văn hóa quê hương.
Tầm nhìn tương lai: Số hóa và lan tỏa
Trong bối cảnh hiện đại, Hát Xoan không còn bó hẹp trong sân đình mà đã vươn ra sân khấu lớn và các nền tảng số. Nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long nhấn mạnh việc xây dựng bức tranh tổng thể về âm nhạc Xoan và lưu trữ các cuộc đối thoại với nghệ nhân là hướng đi sống còn để di sản tiếp cận được giới trẻ trong kỷ nguyên số.
Nhìn lại hành trình của Hát Xoan, có thể thấy một bài học quý giá: Di sản chỉ thực sự sống khi nó nằm trong hơi thở của cộng đồng. Khi người dân địa phương tự hào về tiếng hát của cha ông, khi du khách tìm thấy sự bình an trong nhịp phách, đó là lúc Hát Xoan đạt đến giá trị cao nhất.
Lời kết: Hát Xoan không chỉ là niềm tự hào của người dân Phú Thọ mà là tài sản của cả dân tộc. Việc bảo tồn di sản này không chỉ là giữ gìn những giai điệu cổ, mà là giữ gìn bản sắc và tâm hồn Việt.
Bạn đã bao giờ thử một lần gõ phách hay lắng nghe một làn điệu Xoan ngay tại mái đình cổ? Hãy chia sẻ cảm xúc của bạn hoặc lên kế hoạch cho chuyến hành trình về đất Tổ sắp tới để trực tiếp cảm nhận sức sống của di sản này!
