Làn sóng 247 triệu người Trung Quốc rời bỏ “bát cơm sắt”

Sự bùng nổ của nền kinh tế gig tại Trung Quốc đang khiến 247 triệu người quyết định từ bỏ “bát cơm sắt” để tìm kiếm sự tự do, dù phải đối mặt với nhiều rủi ro.

Tại các bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, Zhao Xiaoyu (25 tuổi) không còn là một điều dưỡng viên trong biên chế như kỳ vọng của nhiều gia đình. Thay vào đó, cô đóng vai trò là một “hộ tống y tế” chuyên nghiệp, giúp bệnh nhân xử lý mọi thủ tục từ đăng ký đến lấy kết quả xét nghiệm.

Dù sở hữu bằng cử nhân, Zhao chọn làm việc qua các nền tảng số để đổi lấy sự chủ động. Với thu nhập dao động từ 6.000-8.000 nhân dân tệ (khoảng 875-1.167 USD) mỗi tháng, cô chấp nhận sự bất định để thoát khỏi vòng lặp của những giờ hành chính gò bó. Câu chuyện của Zhao không phải cá biệt, mà là đại diện cho một cuộc chuyển dịch lao động khổng lồ đang diễn ra.

Cuộc xoay trục lịch sử của 247 triệu lao động

Dữ liệu tính đến quý III/2025 cho thấy một con số gây sốc: khoảng 247 triệu người Trung Quốc hiện đang làm việc theo mô hình linh hoạt. Con số này chiếm tới 30% tổng lực lượng lao động, tăng mạnh so với mức 200 triệu người vào năm 2021. Đáng chú ý, nhóm thanh niên dưới 24 tuổi chiếm hơn một nửa trong số này.

Khái niệm “bát cơm sắt” – những vị trí biên chế ổn định trong cơ quan nhà nước hay tập đoàn lớn – vốn là lý tưởng vàng của nhiều thế hệ, nay đang dần mất đi sức hút. Nguyên nhân đến từ sự cạnh tranh khốc liệt khi số lượng sinh viên tốt nghiệp liên tục lập đỉnh, cùng sự kiệt sức trước văn hóa làm việc “996” (làm từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày/tuần).

Thị trường lao động đang phân hóa thành hai cực rõ rệt: một bên là lao động chân tay dựa trên nền tảng (tài xế, giao hàng, hộ tống y tế) và một bên là nhóm lao động tri thức số (livestream, lập trình, sáng tạo nội dung).

Từ đỉnh cao thu nhập đến “lưới an sinh bất đắc dĩ”

Nền kinh tế gig không chỉ có màu hồng của sự tự do. Nếu như Andrew Liu, một lập trình viên AI, có thể thu về 400.000-500.000 nhân dân tệ mỗi năm nhờ làm việc từ xa, thì thực tế của đại đa số lại rất khắc nghiệt.

Theo phân tích, sự gia tăng lao động thời vụ còn phản ánh tốc độ tăng trưởng kinh tế vĩ mô đang chậm lại. Nhiều người không chọn tự do vì đam mê, mà vì đó là lối thoát duy nhất khi cơ hội việc làm chính thức trở nên xa xỉ. Trên các nền tảng như Xianyu, một “nền kinh tế làm mọi thứ” đang hình thành, nơi người trẻ rao bán đủ mọi dịch vụ từ dắt chó đi dạo đến giám sát việc học hộ.

Đau lòng hơn, ngay cả giới trí thức như bác sĩ cũng không đứng ngoài cuộc. Do thu nhập ngành y sụt giảm từ 30-40%, không ít người phải làm thêm nghề giao đồ ăn để trang trải nợ nần và chi phí sinh hoạt. Khảo sát năm 2025 chỉ ra rằng gần 80% lao động trên các nền tảng số kiếm được chưa tới 2.000 nhân dân tệ mỗi tháng – mức thấp hơn thu nhập trung bình quốc gia. Điều này biến nền kinh tế gig thành một “lưới an toàn bất đắc dĩ” thay vì một lựa chọn lối sống.

Vùng xám pháp lý và động thái siết chặt từ Bắc Kinh

Rủi ro lớn nhất của nhóm lao động này chính là sự thiếu hụt các chế độ an sinh: không hợp đồng, không bảo hiểm, không lương hưu. Li Shuai, một nhà sản xuất video độc lập, phải tự trích một phần lớn thu nhập để đóng các loại bảo hiểm tự nguyện nhằm đối phó với sự bấp bênh của thu nhập.

Trước thực trạng này, chính quyền Trung Quốc đã bắt đầu can thiệp. Một kế hoạch 12 điểm được công bố nhằm thiết lập hành lang pháp lý bảo vệ hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các trọng tâm bao gồm:

• Yêu cầu các nền tảng công nghệ đảm bảo mức lương công bằng.
• Minh bạch hóa các thuật toán phân bổ công việc để tránh thao túng thu nhập.
• Gỡ bỏ rào cản hộ khẩu để người lao động dễ dàng tiếp cận bảo hiểm y tế và lương hưu.

Sự trỗi dậy của nền kinh tế gig cho thấy một thực tế mới: việc làm ổn định đang dần trở thành một thứ xa xỉ phẩm. Với thế hệ mới, câu hỏi không còn là “muốn tự do hay không”, mà là làm thế nào để tồn tại trong một thị trường lao động đang biến đổi không ngừng.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)