Nội dung chính
AI đang mở ra những cơ hội chưa từng có, nhưng không thể thay thế những giá trị cốt lõi của con người như thấu cảm, đạo đức và sáng tạo vô hạn.
AI và nỗi lo của thế hệ trẻ
Trong những năm gần đây, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đã thâm nhập sâu vào mọi khía cạnh của đời sống, từ học tập đến công việc. Song song với tốc độ phát triển, một phần không nhỏ các bạn trẻ cảm thấy lo lắng, sợ bị bỏ lại phía sau. Tại các buổi tư vấn hướng nghiệp ở Đồng Nai, TPHCM và Đắk Lắk, học sinh lớp 11‑12 thường đặt câu hỏi: “Khi ra trường, nghề này còn tồn tại không?” hay “AI viết nhanh hơn, vẽ nhanh hơn, làm báo cáo nhanh hơn, chúng tôi còn cơ hội gì?”.
The World Economic Forum (WEF) trong báo cáo 2025 dự báo 44% kỹ năng nghề nghiệp sẽ thay đổi trong vòng 5 năm tới. Nhiều nghề có thể biến mất, đồng thời xuất hiện những nghề mới đòi hỏi năng lực chưa từng có.
Khảo sát của Trường Đại học Bình Dương với 300 học sinh lớp 12 (năm học 2024‑2025) cho thấy 72% lo sợ chọn sai ngành vì “công nghệ thay đổi quá nhanh”, 64% cho rằng AI làm tăng độ cạnh tranh trên thị trường việc làm, và 57% lo ngại không đủ khác biệt để tồn tại. Kết quả này gần tương đồng với khảo sát Nielsen Việt Nam 2024, trong đó gần 70% người trẻ thừa nhận áp lực vì sợ tụt hậu.
Đối với sinh viên đại học, nỗi lo còn sâu sắc hơn: 40% lo không tìm được việc làm đúng ngành, 35% sợ công việc bị robot thay thế một phần hoặc toàn bộ, và 25% cảm thấy “không đủ giỏi” khi so sánh bản thân với các hình mẫu thành công trên mạng xã hội.
Năng lực nào AI không thể thay thế?
AI có ưu thế về tốc độ và khả năng xử lý dữ liệu khổng lồ, nhưng vẫn còn hạn chế ở những khía cạnh mang tính con người:
- Thấu cảm và trí tuệ cảm xúc – khả năng hiểu và đồng cảm với cảm xúc người khác.
- Đạo đức nghề nghiệp – quyết định dựa trên giá trị và trách nhiệm xã hội.
- Sáng tạo độc đáo – ý tưởng mới mẻ không dựa trên dữ liệu lịch sử.
- Tư duy phản biện – khả năng đặt câu hỏi, phân tích bằng chứng và đưa ra quyết định độc lập.
- Giao tiếp đa văn hoá – truyền cảm hứng và hợp tác trong môi trường đa dạng.
Trong buổi tọa đàm “Tương lai việc làm Việt Nam 2030”, lãnh đạo một doanh nghiệp công nghệ nhấn mạnh: “Chúng tôi không lo thiếu người biết sử dụng AI, mà lo thiếu những người có tư duy và nhân cách để sử dụng AI một cách đúng đắn”.
Vai trò mới của giảng viên đại học
Giáo viên không còn chỉ là “bộ nhớ biết nói”. Khi sinh viên có thể truy vấn AI bất cứ lúc nào, họ cần những giá trị mà máy móc không thể cung cấp:
- Người dẫn đường – giúp sinh viên biết cách học, đặt câu hỏi đúng và chọn lọc thông tin trong môi trường số nhiễu.
- Người khơi dậy tinh thần khám phá – tạo ra môi trường “nhập vai”, dự án thực tiễn, hợp tác với doanh nghiệp để sinh viên tự chủ trong việc giải quyết vấn đề.
- Người giữ “kỷ luật trí tuệ” – rèn luyện kiên nhẫn, tư duy phản biện, phân tích bằng chứng và tôn trọng quy trình suy nghĩ.
Giảng viên cần học cách tích hợp AI như một công cụ hỗ trợ, không phải thay thế. Họ phải thiết kế bài tập yêu cầu phân tích, phản biện sâu, đồng thời giám sát việc sử dụng AI để bảo đảm tư duy độc lập không bị mai một.
Chiến lược giáo dục để chuẩn bị cho tương lai
Để không bị tụt lại trước làn sóng công nghệ, các trường đại học cần thực hiện những đổi mới căn bản:
- Xác định AI là công cụ hỗ trợ – không cho phép AI trở thành “người học thay”.
- Áp dụng phương pháp “khơi mở” – tăng cường hoạt động nhóm, thảo luận, dự án thực tiễn và phản biện.
- Phát triển môi trường học tập giàu cảm hứng – khuyến khích thử nghiệm, chấp nhận sai lầm, và kết nối doanh nghiệp từ năm học đầu tiên.
- Đánh giá năng lực mềm – đưa tiêu chí thấu cảm, đạo đức, sáng tạo vào hệ thống đánh giá và tuyển sinh.
AI đang thay đổi mạnh mẽ thế giới, nhưng không thể thay thế vai trò của người thầy, cũng như nhân cách và trí tưởng tượng của con người. Khi thông tin trở nên đa chiều và dễ gây nhiễu loạn, giảng viên đại học chính là điểm tựa tinh thần, người khơi dậy sự tự tin và bảo vệ những giá trị nhân văn cốt lõi của thế hệ trẻ.
Hà An
